- घिमिरे युवराज 

विधागत रुपमा हेर्ने हो भने अन्य धेरै क्षेत्रका व्यक्तित्वहरुका बारेमा कृति आइसक्दा पनि रङ्गमाचमा त्यस्तो काम सून्य नै थियो । नाटककारहरुका बारेमा बरु केही कृति प्रकाशित छन् तर रङ्गकर्मीहरुलाई नै यसरी एकमुस्ट समेटेर आएको पहिलो कृति हो- एक दर्जन एक । त्यसैले मरुभूमिमा एउटा विरुवा उमि्रए जस्तो भएको छ यो कृतिको प्रकाशन । प्रशिद्ध गीतकार तथा रङ्ग समीक्षक रमण घिमिरेद्वारा लिखित १३ जना रङ्गकर्मीहरुको जीवनीको निवन्धात्मक आलेख हो यो ।
ख्यातिप्राप्त व्यक्तित्वहरुको जीवनका संघर्ष सुखदुःख पेशाप्रतिको लगाव सफलता असफलता आदिका कथा प्रेरणाका स्रोत जीवन बुझ्ने माध्यम वा आफ्नो कामको सफलताका खुड्किला हुन सक्छन् । ती व्यक्तित्वहरुको जीवनीको विधागत विशिष्टता त झन् हुन्छ । विधागत विशिष्टतालाई हेर्दा मजस्ता रङ्गमाचमा कामगरिरहेका धेरै युवाहरुका लागि अग्रजलाई बुझ्ने सरल माध्यम हो यो कृति । यस कितावलाई नेपाली रङ्गकर्मीहरुको शब्द अभिलेखको महत्वपूर्ण सुरुवात पनि मान्न सकिन्छ ।

हरिप्रसाद रिमालको समय गतिविधिका हिसाबले नेपाली रङ्गमाचको उर्वर काल थियो । उनलाई पढ्दा पारसी रङ्गमाच सम र कवितात्मक नाटक यथार्थवादी अभिनय देखि के सक्कली के नक्कली जस्तो कमेडी नाटकसम्मको शैली बुझिन्छ । नाचघर र रेडियो नेपाल पनि बुझिन्छ । श्यामदास वैष्णवलाई पढ्दा नेपाली रङ्गमाचमा महिला कलाकार कसरी आए बुझ्न सकिन्छ । प्रचण्ड मल्ललाई पढ्दा काठमाडौको रङ्गमाच इतिहासको पुरै वासना आउँछ । उनी नेपाली रङ्गमाचको इतिहास लेख्ने असली इतिहासकार हुन् । नेपालका एकमात्र औपचारिक शिक्षा प्राप्त माच परिकल्पनाकार हुन् । निर्देशक हुन् । नाटककार हुन् । महेन्द्र मलंगियालाई पढ्दा मैथिली रङ्गमाच शैली प्रस्तुति र सामाजिक रुपमान्तरणमा नाटकको भूमिका बुझिन्छ । रेडियो नाटकको इतिवृत्तान्त मदनदास श्रेष्ठले बोल्छन् । यसैगरी बाँकी हरेक रङ्गकर्मीहरुले आफ्नो समय शिल्प र संघर्षका कथा बोलेका छन् । यिनलाई पढ्नु भनेको त समय पढ्नु हो सिप पढ्नु हो नेपाली रङ्गमाच पढुनु हो र आफ्नो ज्ञानलाई फराकिलो बनाउनु हो ।

कृति भित्रका १३ रचनाहरुमा सर्जक रमण घिमिरेको लेखन शैलीको बेग्लै काव्यात्मक स्वाद छ । यी रचनाहरु सुत्रवद्ध छैनन् । एक त व्यक्तित्वमा विविधता छ भने ती व्यक्तित्वहरुमाथिको लेखन हरेक एकको भन्दा अर्को व्यक्तित्वका बारेमा फरकफरक प्रस्तुति छ । एकजना व्यक्तित्वका बारेमा जे जे जानकारी पाउन सकिन्छ अर्को व्यक्तित्वका बारेमा त्यही विषयमा नभएर अन्य खाले जानकारी पाउन सकिन्छ । हरेक व्यक्तित्वको आफ्नो विशिष्टता र खुबीमा केन्द्रित छन् रचनाहरु । जस्तैः रिमालको गायनतिर वैष्णवको महाकवि र राम्रो अक्षरतिर  मल्लको माचसज्जातिर सुनील पोखरेलको अभावमा संघर्षतिर पनि रचना ढल्किएको छ । कोलाज जस्तो छ लेखन ।
सबै रङ्गकर्मीका केही समानता चािहं भेटिन्छन् । स्कुलमा पढाइमा कमजोर र रङ्गमाचमा लागेपछि आर्थिक अभाव । यो सत्यता नेपाली रङ्गमाचको ठूलो रोग हो ।
रमण घिमिरे आफै पनि एक समय सर्वनाम नाट्य समूहसँग आबद्ध व्यक्तितव हुन् । उनले रङ्गमाच बुझेका छन् । वर्षौं देखि भोगीरहेका व्यक्तित्वहरुका बारेमा अक्षरमा उतार्दा अझै जीवन्त भएर आएको छ यो कृति । घिमिरेले व्यक्तित्व र घटनालाई विम्बमा प्रयोग गर्ने तरिका पनि रोचक छ । जस्तैः
-उनलाई प्रथम उडानमा गँडबाट भरखर पखेटा फटफटाउँदै निस्केको पक्षीको बचेराको जस्तो गगनमा उड्नाले लालसाका बेगले तरङ्गित पार्न थाल्यो ।
-यसरी उनी रङ्गमाचको नसामा गोता लगाइरहेका थिए ।
-उनले रङ्गमाचमा लागेर अफ्ठ्याराहरुका अनेकौं कछाड फटाए थुप्रै चट्टीहरु घिसारेर दुलो पारे र अनगिन्ती लोतीहरु चुँडाए ।
-लोकपि्रयताको स्वाद चाख्ने रहर मूल फुटेर निस्केको फोहराजस्तो आँतबाटै तोडले हान्निएर आउँथ्यो ।
-उनको प्रतिष्ठाको शिर ओताउने अकाश पनि रङ्गमाच हो अस्तित्वलार्य टेकाउने धर्ती पनि रङ्गमाच नै हो र उनका खुसीहरुले बाँच्नका लागि सास फेर्न अक्सिजन प्राप्त गर्ने थलो पनि त्यही रङ्गमाच मात्रै हो ।
-उनको धरातलमुनि अस्तित्व टेकाउने माटो पनि थिएन र सपनाहरुलाई गोता लगाउने आकाश पनि थिएन । खालि चिथोर्ने विवशताहरुसँग हातेमालो गरिरहेको शून्यता थियो ।
-उनीहरुको यस प्रयत्नको हाँगो परिस्थितिको हुरीले भाँचिदियो र 'उडायो सपना सबै हुरी' को नियति बाँच्न बाध्य भए ।

रमण घिमिरेले यी रोचक वाक्य क-कसलाई प्रयोग गरेका छन् थाहा पाउन कृति नै पढ्नु पर्छ । डा। गोविन्दराज भट्टराईले कृतिमा उस्तै सुन्दर भूमिका लेखेका छन् । मलाई विश्वास छ बजारले यो कृतिको नयाँ सस्करणको पनि माग गर्ने छ ।