- बसन्त भट्ट

बिराटनगर ऐतिहासिक रुपमा ज्यादै पुरानो शहर हो । यहां वसोवास गर्ने मानिसहरु राजनैतिक शैक्षिक र सुस्कृतिक पाटॊमा धनि थिए । तर पनि राणा शासनकालमा यस शहरलाई न राजनैतिक न शैक्षिक न त साँस्कृतिक नगरीको रुपमा विकसित हुन मौको नै दिइयो । यस सहरलाई राजनैतिक शैक्षिक अनि साँस्कृतिक नगरको रुपमा विकास गर्ने मौका दिइयो भने  आपुनो शासनको पतन हुनेछ भन्नेमा त्यस वेलाका शासक र तिनका मतियारहरु निश्चिन्त थिए । त्यसैले यस नगरीलाई व्यापारिक नगरीको रुपमा विकसित गिरंदै लगियो । यहाँ भानुभक्तीय होइन तुलसीकृत रामायण पढन लगाइयो । तर पनि केही प्रवुद्ध मानिसहरु विराटनगरको राजनैतिक शैक्षिक र सँस्कृतिको  विकासमा लागी नै रहे ।
विराटनगरको कला शिक्षा र राजनीतिको प्रेरणा श्रॊत कोइराला निवास नै हो । २००७ सालको क्रान्तिपछि तारिणीप्रसाद कोइरालाले विराटनगर जुट मिलमा प्रजातान्त्रिक रेडियो नेपाल साचालन गरेर गीत र संगीतको क्षेत्रमा

२००८ सालमा वि. पी. कोइरालाको निवास स्थानमा निजकी पत्नी श्रीमती शुशीला कोइरालाको अगुवाईमा  नारी जागृति भन्ने क्लवको स्थापना भयो । यही सालमा शुशीला कोइरालाको निर्देशनमा बालकृष्ण समको  नाटक म सहिद मैदानमा मन्चन भएको थियो । नेपाली भाषामा मन्चनभएको यो नाटक नै सम्भवत् पूर्वान्चलको पहिलो नेपाली नाटक हो । यस नाटकका सवै पात्रहरुमा महिलाहरुले नै अभिनय गरेका थिए ।
 त्यसताका विराटनगरमा एउटा मात्र स्कुल थियो आदर्श विद्यालय । यस विद्यालयमा साँस्कृतिक कार्यक्रमहरु भइरहन्थ्ये । करीव २०१० सालको कुरो हो अहिलेका अभिनेतालेखक अनि निर्देशक माधव सापकोटा त्यसवेला करिव १० वर्षका थिए । उनले पहिलो पटक एउटा प्रहसनबाट त्यस विद्यालयमा भएको साँस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिएका थिए । प्रहसनमा उनको जोडी विनोद नेपाल थिए । यो प्रहसन यति प्रशंसनीय भयो कि यहींबाट दुवैको लोकपि्रयता बढदै गयो र करीव ९।१० वर्षसम्म यो जोडी अटुट रह्यो । 
२०१३ या १४ सालतिर हो दार्जिलिङबाट जागीरको सिलसिलामा विराटनगर बसोवास गर्ने केही दार्जिलिङे युवाहरुले विराटनगरका कलाकारहरुलाई एक ठाउमा भेला गरी लक्ष्मी प्रसाद देवकोटाको मुना-मदन  आदर्श विद्यालयको प्राङगणमा प्रस्तुत गरेका थिए ।
२०१६ सालमा माधव सापकोटा र अम्वर बहादुर श्रेष्ठ  जो पछि नेपाल वायु सेवा निगमका पाइलट हुनु भयो - अहिले हुनुहुन्न  मिलेर आदर्श क्लवको गठन गरे । यो क्लव खेलकूदको विकासको लागि भनी खोलिएको थियो । त्यसपछि यही क्लवमा २०१८ सालमा एउटा साँस्कृतिक विभागको पनि स्थापना गरियो । जुन विभागको प्रमुखमा चतुर्भुज निराशावादी  थर पौडेल  रहेका थिए । साँस्कृतिक कार्यक्रम गर्न भनी विराटनगरमा कलाकारहरुको खोजी गर्न थालियो । चतुर्भुज निराशावादी रक एण्ड रोल नृत्य असाध्यै राम्रोसंग नाच्न सक्थ्ये । त्यहीबेला दार्जिलिङ खर्साङबाट ग्राम विकास  जो अहिलेको कोशी प्रोजेक्ट  मा काम गर्न आएका सन्तोष राईसंग सम्पर्क भयो । उनि नेपाली आधुनिक नृत्यमा पोख्त रहेछन् । उनिसंगबाट सहयोग मागियो ।  त्यतिवेलाका वडाहाकिम दामोदर सम्सेरकहाँ आदर्श क्लवका सदस्यहरु सहयोग माग्न गए । भर्खरका तन्नेरीहरुको जोश देखेर दामोदर सम्सेरले सवैको नाम सोधे । तर चतुर्भुज निराशावादीतर्पु फर्केर भनेछन यस्तो जल्दो वल्दो उमेरको मान्छेले पनि निराशावादी भनेर राख्ने हो  आजदेखि तिमी आशावादी भयौ । यसपछि दामोदर सम्सेरले साँस्कृतिक कार्यक्रमको लागि आर्थिक सहयोग पनि गरे । यो कार्यक्रम जलजला सिनेमा हलको स्टेज  त्यतिवेला निर्माणको क्रममा थियो  मा गरियो । यहीवेला देखि चतुर्भुजको निराशावादी हटेर चतुर्भुज आशावादी हुन गयो जुन मृत्यू पर्यन्त पछि पनि त्यही नामले चिनिदै छ ।
वि।सं। २०१९ सालमा आदर्श विद्यालय मै आदर्श क्याम्पसको स्थापना भयो । स्थापनापछि क्याम्पसको वार्षिकी उत्सवमा यहा अध्ययनरत विध्यार्थीहरुले शेक्सपियरका नाटक द मर्चेण्ट अफ भेनिस र म्याकवेल्थ अंग्रेजीमा प्रदर्शन गरेका थिए । नाटक खेल्ने कलाकारहरुमा तुलसी श्रेष्ठ शालिग्राम अधिकारी अभि सुवेदी मोहनचन्द्र अधिकारी आदि थिए ।
माधव सापकोटा र चर्तुभुज आशावादीको साँस्कृतिक यात्रा लामो समयसम्म टिक्न सकेन र यो दुई खेमामा विभाजित भयो । नाटकको विकास गर्ने उद्देश्यले वि.सं.२०१९ सालमा माधव सापकोटाको अगुवाईमा हिमकला मन्दिरको स्थापना भयो भने चतुर्भुज आशावादीको अगुवाईमा भानुमोरङ साँस्कृतिक समिति ।
हिमकला मन्दिरले माधव सापकोटाको लेखन एवं निर्देशनमा कानूनको आँखा नामक नाटक मन्चनगर् यो । यसपछि क्रमशः मंगले गोरेटो त्यो गाउँको सीता हरण गीति नाटक अधुरो जीवन एक्लो वृहस्पति  मंगलेको लेखन शिव खरेल थिए  प्रदर्शन भयो । यी सवै नाटकको लेखन एवं निर्देशन माधव सापकोटाले गरेका थिए । यी प्रदर्शनहरु कुनै टिकटमा र कुनै निशुल्क देखाइने गरिन्थ्यो । यसवेलाका कलाकारहरु थिए शिव खरेल माधव सापकोटा राजआनन्द कार्की माधव निरौला कृष्ण हिमाली रामेश्वर पंत राम कुमार राठी राजेश कोइराला आदि ।
२०१९ सालदेखि २०३० सालसम्म विराटनगरमा हिमकला मन्दिर र भानुमोरङ साँस्कृतिक समितिले कला सँस्कृतिको सम्बद्र्धन एवं विकासमा निरन्तरता िदंदै आयो । यतिखेर हिमकला मन्दिरले प्रहसन र नाटक विधालाई बढाउदै लग्यो भने भानुमोरङ साँस्कृतिक समितिले नृत्य एवं प्रहसनलाई अघि बढाएको पाइन्छ । 
चतुर्भुज आशावादीलाई साथ दिनेमा कामेश्वर झा माया पौडेल चन्द्रकला राणा  विवाहपछिको थर   र प्रमिला झा  विवाहपछिको थर  हरु थिए । यो समूहले नृत्य एवं प्रहसन मात्रै प्रस्तुत गर्दथ््यो जसको लागि राष्ट्रि्य स्तरमा नै प्रशिद्धि कमाएको थियो । 
२०३० सालपछि भने हिमकला मन्दिरको कार्यमा सिथिलता आयो । माधव सापकोटा भन्नुहन्छ- विराटनगरमा साँस्कृतिक भवनको अभाव नगर व्यापारिक केन्द्रको रुपमा विकसित हुदै जानु विराटनगरवासीहरुले पनि सँस्कृति तर्पु त्यति चाख नवढाउनु सरकारले पनि यस नगरीलाई साँस्कृतिक केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने चासो नदेखाउनु आदि कारणहरुले गर्दा यहा भएका प्रतिभाहरु विस्तारै विस्तारै काठमाण्डौ पलायन भए र त्यही नै साँस्कृतिक गतिविधीलाई बढाउँदै लगे ।
नाटकको विकासको लागि के गर्नु पर्छ त  भन्ने सवालमा वहा भन्नुहुन्छ - नाटकलाई शैक्षिक आधारमा विकास गर्दै लानु पर्दछ । नाटक हेर्नु र नाटक गर्नु पनि एउटा शैक्षिक योग्यता हो भन्ने वातावरण बनाउनु पर्दछ । डक्टर ईाजनीयर प्रोफेसर र वकिल भने झै अभिनयको पनि एउटा डिग्री हुनु पर्दछ । कलालाई व्यावसायिकरण गर्न सुरुमा सरकारले नै पहल गर्नु पर्दछ । यसको लागि सरकारले नै गाउँ नगर सवैतिर आधुनिक नाट्य गृहको स्थापना गरी दिनु पर्दछ । यति भएमा नाटकको विकास स्वःस्फुर्त रुपमा हुदै जान्छ ।
हिमकला मन्दिर सिथिल हुँदाकै ताका वि.सं.२०२९ सालमा बद्री अधिकारीको नेतृत्वमा आदर्श बालकला निकेतन नामक एउटा साँस्कृतिक क्लवको गठन भैसकेको थियो । यसले हिमालय टाकिजको स्टेजमा बद्री अधिकारी कै लेखन एवं निर्देशनमा यहाँ मरे बाँचिन्छ नामक पूर्णांकी नाटक प्रदर्शन गर् यो । यसमा बद्री अधिकारीको मूख्य भूमिका रहेको थियो भने बसन्त भट्ट मनोज खरेल प्रताप थापा शिला श्रेष्ठ वेणु अधिकारी शैलेन्द्र रिजाल आदि कलाकारहरुले अभिनय गरेका थिए ।
आदर्श बालकला निकेतनको यही पूर्णांकी नाटक प्रर्दशनसंगै समुहमा केही मतभेद सिर्जना हुन गयो र बद्री अधिकारी सहित बसन्त भट्ट प्रताप थापा मनोज खरेल शैलेन्द्र रिजाल दिपक हुमागाई आदि मिलेर २०३१ सालमा दियालो परिवारको गठन गरे । यही संस्था सांगठनिक रुपमा बलियो र विशुद्ध नाटक प्रदर्शन गर्ने समुहको रुपमा स्थापित हुदै गयो । राजनीतिज्ञ चिरिाजवी रिजालको संरक्षकत्वमा स्थापित यो समुहमा डा।मिनेन्द्र रिजाल डा।हरि रिजाल सुनिल रिजाल मुकुन्द श्रेष्ठ राम रेग्मी दिनेश चापागाई हरि निरौला समेत सम्मिलित भएका थिए । यसले आपुनो वार्षिकीमा मुकुन्द श्रेष्ठको लेखन र निर्देशनमा नाटक द्रोही प्रदर्शन गरेको थियो । यो नाटकको मुख्य भूमिकामा डा।मिनेन्द्र रिजालले अभिनय गर्नु भएको थियो । पछि यही नाटक भद्रपुर दमक र डा।भोला रिजालको निम्तोमा राजविराजमा पनि प्रदर्शन गरिएको थियो । पछि यस समुहमा सल्लाहकारको रुपमा माधव सापकोटा रामकृष्ण भट्टराई र डा. भोला रिजाल पनि सम्मिलित हुनु भयो ।
बिराटनगरमा अशेष मल्लको तुँवालोले ढाकेको बस्ती दिपक आलोकको छिमेकी पनि यही बीचमा प्रदर्शन भएको स्तरीय नाटकहरु थिए ।

यही समयमा दार्जिलिङबाट मन बहादुर मुखियाको अनि देउराली रुन्छ नाटक वीरेन्द्र सभा गृहमा प्रदर्शन भयो । मन बहादुर मुखियाको अनि देउराली रुन्छ र अशेष मल्लको तुँवालोले ढाकेको बस्ती जस्ता नाटकको प्रदर्शनीले बिराटनगरका कलाकारहरुलाई नयाँ तरिकाले नाटक प्रदर्शन गर्न उत्साही बनायो । २०३२ सालमा माधव सापकोटाको लेखन एवं निर्देशनमा रक्तिम बलेंसीका रातहरु  पूर्णांकी नाटक वीरेन्द्र सभा गृहमा प्रदर्शन भयो । यस नाटकमा रमेश बुढाथोकी बद्री अधिकारी बलराम थापा अनन्त भट्ट दिनेश चापागाई चन्द्र थापा सुनील रिजाल बसन्त भट्ट शिला श्रेष्ठ दिपक हुमागाई मुन्नी राय मनोज खरेल प्रताप थापा माधव सापकोटा आदि कलाकारहरुले अभिनय गरेका थिए । विराटनगरमा स्थानीय संस्थाले प्रदर्शन गरेको र धेरै दिनसम्म चलेको संभवत यो नै पहिलो नाटक हो । दियालो परिवारको गठन संग सगै बिराटनगरको साँस्कृतिक गतिविधीमा यसले आपुनो प्रभावलाई बढाउदै लग्यो । यसको बढ्दो प्रभाव र दर्शकहरुको नाटक प्रति बढदो रुचि देखेर नयाँ नयाँ संस्थाहरु खुल्दै गए र सकि्रय हुन थाले । प्रेक्षालयमा आई टिकट काटेर नाटक हेर्छन र उक्त टिकटबाट नाटकमा हुने खर्च उठला भनेर सोच्नु काठमाण्डौमा त अहिले संभव छैन भने त्यसवेलाको बिराटनगरमा त झनै संभवै थिएन । नाटकको टिकट बल प्रयोग गरेर व्यापारीहरुलाई बेच्नु पर्दथ्यो । यस्तो वेलामा सवै संस्थाहरु सकि्रय हुनु भनेको टिकट बेच्नका लागि प्रतिस्पर्धा हुनु हो । यस्ता प्रतिस्पर्धाहरुले व्यापारीहरु पि_िल्सन थाले र धेरै गुनासाहरु आए । एक समय त यस्तो पनि अवस्था आयो कि कलाकारहरु टिकट हातमा लिएर बजारमा देखा पर्नै हुदैनथ्यो । प्रशासनले समेत जवरजस्ती टिकट बेच्न नपाइने भनेर कागज गराउथ्यो । दियालो परिवारले टिकट विक्रीको लागि नयाँ सोंचको विकास गर् यो । यस संस्थाले वर्षमा दुइवटा मात्र नाटक गर्ने तर बल प्रयोग गरेर टिकट नबेच्ने । यसका लागि स्थानीय नगरपालिका र व्यापार संघले टिकट खरिद गर्नमा सहयोग गर्ने । दियालो परिवारको यो सोचलाई दुवै निकायहरुले समर्थन गरे । यसले नाटकलाई थोरै भएपनि व्यावसायिकतातर्पु डोर् याउन थाल्यो । तर केही प्रदर्शनहरुपछि यसको नकरात्मक असरहरु पनि देखिन आयो । विराटनगरका विभिन्न संस्थाहरुले यस्तै सम्झौता गर्न दुवै संगठनहरुलाई दवाव दिन लागे । केही नाटकहरुको प्रदर्शनपछि दियालो परिवारसंगको यॊ सम्झौता पनि भङ्ग भयो । यसपछि दियालो परिवारको आर्थिक अवस्था नाजुक हुदै गयो । यही समयमा सुनील पोखरेल, शैलेश आचार्य प्रदिप श्रेष्ठ बद्री अधिकारी बिराटनगरमा आउनु भयो र अभिनय गरिरहेका विभिन्न संस्थाका राम्रा ठहरिएका कलाकारहरुलाई संलग्न गराई जिल्ला विकास समितिको भवनमा ३ दिने कार्यशाला साचालन गरे । यो कार्यशालाले विभिन्न संस्थाका नाटक गर्ने कलाकारहरुलाई एक ठाउमा भेला हुनआ-आपुनो भनाइँ राख्न र नाटकको भविष्यको वारेमा सोच्न वाध्य बनायो । यही भेलाले नाटक मात्र गर्ने एउटा संस्थाको बिराटनगरमा आवश्यक्ता रहेको निष्कर्ष निकाल्यो । २०३८ सालदेखि रङ्गकर्मीहरुको संस्था आरोहणको नामबाट चलिआएको गै.स.संस्थाले वि.सं.२०४४ सालमा जिल्ला प्रशासन कार्यालय मोरङ्ग बिराटनगरबाट बैधानिकता प्राप्त गर् यो ।